Ngày xưa ở Thanh-hóa
có một người tên là Nguyễn Đình Phương. Nhà ông vườn cau ao cá, lại
có chừng ba chục mẫu ruộng: trong nhà, vợ con, kẻ làm người lụng khá đông.
Nhưng ông vốn là người hào hiệp. Khi có ai túng thiếu đến nhờ vả, ông sẵn lòng
chu cấp, hay cho vay mượn, ít khi để họ phải về không.
Nguyễn Đình Phương
có một người bạn cố tri tên là Trần Bính Cung làm nghề buôn gỗ. Bính Cung trước
kia có của ăn của để. Trong nhà năm miệng ăn đều do một mình Bính Cung lo liệu.
Nhưng từ dạo ông đi mấy chuyến bè thất bại, có bao nhiêu ruộng vườn đều cầm bán
sạch. Tiếp đó Bính Cung bị một trận ốm nặng, trở nên nợ đìa. Quá hạn không trả
được, chủ nợ cho bọn nặc nô đến đòi rất ráo riết. May mà có Nguyễn Đình Phương
chạy tiền trả hộ, nếu không thì gia đình Bính Cung chẳng có cái mà ở. Sau đó,
Bính Cung còn cho vợ con đến nhờ vả khi năm quan khi ba quan làm tiền thuốc
men, Đình Phương vẫn vui lòng chu cấp. Thấy bạn quá tốt bụng vợ mình, vợ chồng
Bính Cung vô cùng cảm kích.
Không ngờ bệnh của
Trần Bính Cung mỗi ngày một nặng. Trước còn đi lại được, nhưng sau ốm hệt giường.
Biết mình sắp chết, một hôm Bính Cung cho mời bạn tới. Khi thấy mặt Đình
Phương, ông nói:
- Tôi mắc nợ
của anh một số tiền đã đã lâu rồi mà chưa nói đến chuyện trả, thật là
phụ tấm lòng tử tế của anh.
Đình Phương liền gạt
đi:
- Anh đừng nói
thế! "Tiền là gạch, ngãi là vàng". Tình nghĩa mới là cái đáng quý,
còn tiền bạc nào có nghĩa lý gì. Anh đừng nhắc đến nữa.
- Không - Trần
Bính Cung tiếp - Tôi sở dĩ mời anh đến đây là vì món nợ làm tôi không lúc nào
nguôi. Bây giờ tôi tính thế này. Ngôi nhà này của tôi coi như gán vào món nợ,
có văn khế viết sẵn ở đây. Nhưng trước mắt tôi: con thơ vợ dại, em yếu,
mẹ già, tình cảnh đáng quan ngại. Một mai tôi mất đi, nếu gia đạo tôi có việc
gì, dám xin anh tìm cách cứu vớt. Về sau, con tôi ăn lên, gia đình tôi cất đầu
lên được, nó sẽ không bao giờ quên ơn.
- Sao anh lại
nói thế. Mẹ của anh cũng như mẹ của tôi, con của anh cũng như con của
tôi. Còn nhà của tôi cũng như nhà của anh. Dù có thế nào: tôi cũng xin gắng sức.
Anh cứ thuốc men cho lành, còn món nợ hãy gác lại, đừng bận tâm gì vì nó cả.
Bính Cung không nghe
lời, cứ ấn văn khế vào tay Đình Phương, lại gọi con mình ra bảo lạy sống Đình
Phương, rồi nói:
- Bây giờ tôi
chết mới nhắm mắt. Đa tạ bạn. Tôi sẽ xin kết cỏ ngậm vành kiếp sau.
Ngay sau khi Bính
Cung tắt nghỉ. Nguyễn Đình Phương tỏ ra là người biết giữ lời hứa của mình. Ông
bỏ tiền làm ma cho bạn chu tất. Ông sốt sắng giúp đỡ gia đình hạn: khi quan tiền,
khi thúng thóc không biết sẻn. Cả nhà Bính Cung coi ông như cây cột trụ.
Làng mạc xóm giềng đều khen ngợi không tiếc lời.
Nhưng dần dà người
ta thấy lòng hào hiệp của Nguyễn Đình Phương không phải là vô hạn. Sự giúp đỡ
theo thời gian cứ thưa dần. Càng về sau, việc vay mượn của gia đình Bính Cung
trở nên khó khăn. Nhiều lúc người con Bính Cung phải đợi suốt buổi, mà cuối
cùng vẫn phải vác rá về không. Đình Phương tuy có mặt ở nhà, nhưng người nhà vẫn
đáp là "đi vắng". Thái độ chuyển từ sốt sắng ra lạt lẽo của Đình
Phương làm cho mẹ con Bính Cung thất vọng, coi như một sự lừa gạt. Một
hôm, sau những ngày thiếu ăn, mấy lần đến vay không được, người vợ Bính Cung
đón đường cố tìm gặp Đình Phương để hỏi cho ra lẽ. Khi gặp mặt, người đàn bà vật nài:
- Mẹ con bà cháu
chúng em đói no là nhà ở một tay bác. Mong bác rón tay giúp đỡ cho qua hội này.
Đình Phương vội vàng
từ chối:
- Gia đình
chúng tôi dạo này cũng túng bấn tợn. Chị có thể chạy hỏi các nơi khác xem thử.
- Mẹ con chúng
em chịu ơn bác rất nhiều, không bao giờ quên được. Biết đi lại mãi cũng làm phiền
bác, nhưng tin vào lời hứa của bác với nhà em lúc sắp mất nên một hai cậy dựa
vào bác. Chẳng lẽ tình nghĩa ngắn ngủi có thế thôi ư?
Vợ Bính Cung không
ngờ tới câu trả lời chát chúa của Đình Phương.
- Chị dạy thế
là lầm. Tôi cũng có vợ có con của tôi chứ. Có đâu cứ phải tư cấp cho gia đình
chị mãi được. Không khéo tôi phải bán ngôi nhà bên nhà chị để trang trải vài
món nợ đây!
Nghe lời nói như một
gáo nước lã giội vào lưng, người vợ Bính Cung đành gạt nước mắt ra về,
không quên kể lại sự tình cho mọi người trong nhà nghe. Cả nhà ngồi lại khóc rấm
rứt. Bỗng có một ông lão lối xóm chạy đến hỏi vì sao mà khóc. Người vợ
Bính Cung kể lại đầu đuôi từ lúc tình bạn đậm đà, cho đến những câu trả lời tuyệt
tình vừa rồi của Đình Phương, rồi nói:
- Cụ tính, bác ấy
là ân nhân của chúng tôi mà thay lòng đổi dạ chóng thế, thì cả nhà còn biết làm
sao mà sống bây giờ!
Nói xong lại khóc nức
nở. Ông lão đáp:
- Thắm lắm thì
phai nhiều, âu đó là thường tình của người đời. Thôi bây giờ mẹ con bà cháu
nhà mợ hãy cố gắng tìm lấy một nghề mà nuôi nhau.
- Cụ tính,
trong nhà một đồng một chữ cũng không có. Ngôi nhà này là của họ, họ còn dọa
bán, nay mai biết trú ngụ vào đâu. Thế thì cụ bảo làm nghề gì?
- Mợ cả và cô
có biết dệt sồi chăng?
- Nuôi tằm dệt
lụa cũng có thể học mà làm được cả, nhưng vốn liếng ở đâu lấy gì mua khung cửi,
lấy gì làm lương ăn cho cả nhà cho đến lúc có sồi đem đi chợ?
- Tôi thì chả
phải giàu có gì, nhà mợ cũng biết. Nhưng thấy tình cảnh nhà mợ cũng
đáng thương. Bây giờ tôi bàn thế này. Cứ phải luôn luôn nhờ vả người ta mãi quả
là không tiện. Trong tay cần phải nắm chắc lấy một nghề, có biết chèo lái thì mới
hòng đưa con thuyền qua được sóng cả. Nhà tôi vốn làm nghề dệt đã ba đời nay. Nếu
mợ quyết chí thì tôi sẽ xin truyền cái nghề của chúng tôi cho mợ. Còn vốn liếng
khởi sự, tôi sẽ xin cố giúp, sau này đợi lúc khá giả sẽ hoàn lại cũng được.
Ông lão nói rồi bắt
tay vào làm ngay. Người vợ Bính Cung không ngờ một ông lão dệt sồi ở xóm lại tỏ
ra hào hiệp có phần vượt xa Nguyễn Đình Phương. Ông xuất tiền một lúc mua ngay
khung cửi và một đồ lề khác để cho hai người đàn bà học dệt. Lại bỏ vốn cân tơ.
Ông lão còn mất khá nhiều thì giờ để bày vẽ cho họ mọi bí mật của nghề
nghiệp. Chẳng mấy chốc họ đã có sồi đem ra chợ bán. Càng ngày nghề của họ càng
tinh. Mẹ con bà cháu tằn tiện cũng đủ bát ăn và bắt đầu cho đứa bé đi học.
Không bao lâu, gia đình đã dành dụm được tiền đem đi chuộc nhà và số ruộng vườn
về. Từ khi chuộc được nhà, họ lơ hẳn Nguyễn Đình Phương coi như người xa lạ,
trái lại ân cần coi ông lão là một vị ân nhân.
Thấm thoắt bảy tám
năm trôi qua, người con gái Bính Cung đã có người dạm hỏi. Hôm cưới, trong nhà
rộn rịp giết lợn bày cỗ rất linh đình mà theo ý người vợ Bính Cung là
để cho bõ những ngày gian truân vừa qua.
Nhưng giữa tiệc cưới
vui vẻ, khách khứa tấp nập, người vợ Bính Cung nhác thấy Nguyễn Đình Phương -
người mà bà đã có chủ định không mời - cũng khăn áo đến dự. Vợ Bính Cung tiến
ra đón ở cửa, chua chát:
- Bác hôm nay
cũng đến đây ư? Chao ôi! Tôi cứ tưởng bác phải quên chúng tôi lâu rồi.
Chắc bác nghĩ rằng gia đình chúng tôi phải chết giấm chết giúi từ đời thuở nào,
còn đâu được bác chiếu cố đến thăm nhà hôm nay nữa...
Vợ Bính Cung còn định
tìm những câu đau hơn nữa để nói cho Đình Phương biết mặt, nhưng lúc bấy giờ
ông lão ân nhân đã bước ra, rỉ vào tai:
- Mợ cả, mợ đừng
vội nóng, để tôi nói mợ nghe. Tất cả vốn liếng mà tôi giúp
mợ, cả công lao bày vẽ của tôi nữa đều là tiền bạc của ông Phương đây cả. Tôi
chỉ là người trao hộ, làm hộ mà không nói ra cho mợ biết đó thôi!
Hết.
KHẢO DỊ
Truyện này về chủ đề
có phần giống với truyện Lưu Bình - Dương Lễ đã được dân gian đặt thành
chèo.
Lưu Bình và Dương Lễ
là dôi bạn thân. Dương Lễ đỗ cao làm quan, trong khi đó Lưu Bình thi hỏng, cửa
nhà sa sút. Lưu Bình tìm đến nhà nhờ vả bạn, nhưng Dương Lễ tỏ vẻ lạnh nhạt
không tiếp.
Khi Lưu Bình giận bỏ
ra về thì Dương Lễ kín đáo sai Châu Long, người vợ thứ ba, mang vàng đi nuôi bạn,
dặn khi nào bạn học thành tài hãy trở về. Gặp Lưu Bình, Châu Long giả bộ
đính ước, nhưng lại ngăn buồng làm đôi, hẹn chỉ đến lúc thi đỗ mới được vào.
Lưu Bình nhờ phẫn chí nên học tấn tới, sau đỗ cao. Lúc vinh quy trở về
thì không thấy Châu Long đâu nữa. Cho tới khi đến chơi nhà Dương Lễ, bạn cho
Châu Long mang trầu ra chào. Lưu Bình mới vỡ lẽ ra là bạn đã chí tình với mình.
Từ đó tình bạn lại thắm thiết như xưa.
Khoảng cuối thế kỷ
XVIII Đoàn Thị Điểm có viết một truyện nhan đề là Tùng bách thuyết thoại có
nội dung giống hệt truyện Lưu Bình - Dương Lễ:
Thấy Hà sinh có văn
tài mà bỏ học đi làm ruộng, Nguyễn sinh sau khi kết bạn, bèn khuyên bạn
đi học. Nghe lời, Hà sinh sau ba năm học tập đỗ thi Hương và thi Hội. Trái lại,
Nguyễn sinh cậy tài thi hỏng. Khi Nguyễn sinh mang lễ vật đến mừng bạn thì Hà
sinh tỏ vẻ lạnh nhạt không tiếp, nhưng cũng như Dương Lễ, chàng bí mật sai một
người thiếp đi giúp bạn. Được sống gần người đẹp và được nàng hứa hẹn sẽ cùng kết
duyên sau khi thi đỗ, Nguyễn sinh nỗ lực học tập và cuối cùng đỗ hoàng giáp. Đỗ rồi, chàng đến nhà bạn với một vẻ kiêu ngạo, và trong
câu chuyện với bạn có nói đến một nàng tiên giúp mình. Nhưng khi Hà sinh cho gọi
người thiếp bưng trầu ra mời, chàng mới biết sự thật.
Xem thêm các truyện khác tại đây:
-----
Comments
Post a Comment