Ngày xưa có nhà
phú hộ có một người con trai mười lăm tuổi cho đi học tại nhà một cụ đồ trong
làng. Anh chàng bẩm tính ngu độn lại thích chơi bời lêu lổng, nhét cho mấy, chữ
cũng không vào. Rồi qua năm sau cha mẹ kiếm cho một người vợ. Vợ hắn
là con gái một nhà nho, nhan sắc xinh đẹp, đã hay chữ lại tính nết rất
đoan chính.
Khi sắp bước chân về
nhà chồng, cô gái được một người chị em thân mách nhỏ cho biết rằng người
sắp làm chồng mình là một anh chàng dốt nát ngu độn. Nàng rất buồn. Lễ cưới đã
xong, họ nhà trai đã đến xin rước dâu, mọi việc đã đâu vào đó, không thể trì
hoãn hay giở giáo được. Cuối cùng cô gái quyết định cứ chịu lấy anh chồng dốt,
nhưng sẽ cố tìm cách làm cho hắn chăm học nên người.
Cho nên, vừa làm lễ
gia tiên, nàng xin với cha mẹ chồng cho hai vợ chồng mình ở riêng một
gian nhà nhỏ. Khi đã được ở riêng, nàng vào buồng đóng chặt cửa lại, bảo chồng
hãy cố học hành cho kịp chúng bạn thì mới cho chung chăn gối. Hắn ta tức mình bảo
vợ: - ''Tôi học đã kém ai đâu mà nàng lại bảo phải cho kịp chúng
bạn, và kịp như thế nào mới được chứ?". Vợ nói: - "Để thiếp ra một
câu này, lúc nào chàng đối được sẽ xin mở cửa mời vào: Chồng phương Đông, vợ
phương Tây, nín lặng cho hay, chớ lòng Nam Bắc".
Sức học của hắn làm
gì có thể đối nổi loại câu đối như thế. Nhưng hắn làm bộ nghĩ ngợi, hẹn đến
sáng trả lời. Rồi hắn đành chịu lên ngủ nhà trên, định mai đến trường nhờ thầy
gà hộ.
Khi cụ đồ nghe người
học trò cho biết chuyện đêm tân hôn của hắn, cũng có phần thương hại, bèn dặn hắn
đến lúc tan học chờ cho học trò về hết cả, sẽ mách cho. Chiều hôm đó sau khi bọc
trò giải tán, ông cụ bảo hắn. - Con cứ đối lại thế này:
"Trai phận
cấn, gái phận tốn,
không nên cãi lộn,
trái đạo càn khôn".
Bất đồ hôm ấy còn
sót một người học trò vì bận chép bài nên ở lại ngồi đằng sau vách chưa về. Hắn
ta nghe lỏm được câu chuyện oái oăm của bạn và có câu đối thầy gà cho bạn, liền
nhẩm lấy thuộc ngay. Thế rồi hắn ta không kém khôn ngoan, đoán biết rằng bạn hắn
còn phải mất nhiều thì giờ mới thuộc nổi câu đó. Vậy thì nhân khi nhá nhem, hắn
sẽ cất lẻn vào trước buồng vợ bạn bắt chước giọng bạn nói lên câu đối ấy, rất
có hy vọng bẻ hoa trước tiên. Quả nhiên khi cô gái nghe xong câu đối, tấm tắc
khen hay và giữ đúng lời hứa mở cửa cho người mà nàng tưởng là chồng mình vào
buồng. Nàng để cho hắn chung chăn gối. Mãi đến nửa đêm hắn mới thác chuyện lên
nhà trên rồi đi một mạch về nhà.
Lại nói chuyện về
anh chồng thật thì suốt một đêm học mãi mới thuộc câu đối nói trên. Vào khoảng
canh ba hắn mới tìm đến buồng vợ. Vợ lại mở cửa đón chồng. Nàng ngạc nhiên khi
thấy chồng đọc lại câu đối hồi hôm. Rồi nàng giật mình hỏi dồn chồng: -
Sao chỉ có một câu tối hôm qua đã đối, bây giờ lại còn đối nữa?
Nghe chồng nói tối
hôm qua không hề đến, lại nghe giọng nói hai lần có khác nhau, nàng mới biết
là mắc mưu một tên vô lại nào đó làm ô nhục, bèn vào buồng kêu trời
khóc đất một mình rất thảm thiết. Rồi trong một cơn đau dẫn đến mất trí, nàng cắn
lưỡi tự tử.
Chồng thấy vợ chết
không hiểu thế nào cả. Hắn lẳng lặng tìm đến nhá cụ đồ báo cho thầy biết tin
đó. Nghe nói cụ đồ rất đỗi kinh ngạc, nghĩ mãi không biết
vì cớ gì. nhưng cũng dặn học trò cứ giữ thật kín câu chuyện để ông cụ tìm
cách truy cho ra thủ phạm.
Ngày hôm sau giữa
khi các môn sinh tề tựu đông đủ, cụ đồ tươi cười bảo mọi người: - Thầy
có nghĩ được một câu đối cũng vừa sức học của các con. Nếu ai ứng khẩu đối được
hay thì thầy sẽ thưởng thoi mực và một quản bút. Rồi ông cụ đọc luôn vế câu đối
của cô con gái nọ đã ra cho chồng.
Trong khi những người
học trò khác đang nghĩ ngợi thì đứa bất lương phản bạn kia đã hý hửng đọc lại
nguyên văn vế câu đối mà hắn nghe lỏm được chiều hôm qua:- Thưa
thầy con xin đối lại là: "Trai phận cấn, gái phận tốn... "
Lập tức cụ đồ thét học
trò bắt hắn trói lại. Ông cụ vạch tội hắn trước mặt mọi người, vì chỉ có người
đàn ông thứ hai nghe lỏm được vế câu đối của mình và nghe lỏm được câu chuyện của
bạn mới có thế làm nổi được việc đánh lộn sòng kia. Cuối cùng hắn đành cúi đầu
nhận tội.
Trong khi ở nhà người
phú hộ đám tang người con dâu bạc mệnh cử hành thì ở bên này người ta cũng giải
đứa gian ác lên quan. Nhờ có cụ đồ xin khoan giảm nên hắn khỏi bị trảm quyết,
chỉ phải bị án chung thân và phải đền cho khổ chủ một giành bạc.Từ đó người ta
thường truyền cái câu "nữ hành giành bạc" mà cho đến ngày nay nhiều
người không rõ nghĩa tiếng "hành" là gì.
Xem thêm các truyện
khác tại đây:
-----