Ngày xưa có một
nhà nông phu nghèo ở Gò Sặt, tỉnh Bình-định có một đứa con trai tên là Lía. Từ
thuở lọt lòng, Lía đã mồ côi cha nhưng chóng lớn và khỏe mạnh. Năm lên bảy, một
mình Lía có thể hạ bọn trẻ cùng lứa tuổi trong những keo vật. Một vài năm sau tất
cả những đứa trẻ trong vùng đó đều sợ Lía.
Một hôm, Lía đấu võ
với một đứa lớn tuổi. Lía dồn địch thủ vào một thế rất nguy hiểm làm cho nó hốt
quá phải van lên: - Tôi lạy anh, anh tha cho, tôi xin gọi anh
là vua!
Từ đó cái tên
"Vua Lía" được bọn trẻ hay dùng. Chúng nó ngày ngày làm kiệu khênh
Lía đi khắp nơi.
Một người hàng xóm
mách tin đó cho mẹ Lía biết và nói: - Chao ôi! Bà liệu
chừng cái đầu của mẹ con bà đó! Mẹ Lía đâm hoảng: - Chết tôi! Lạy Trời
cho nó đừng sinh nguy.
- Bà cho nó đi
học đi. Đem gửi nó cho ông đồ, ông ấy kèm cho!
Từ đó, Lía phải đi học.
Ông đồ tuy dữ đòn nhưng Lía không sợ. Chàng thích học võ hơn là học chữ. Chàng
thường lén thầy ra vườn, đi những bài quyền học lỏm được của người khác. Mấy luống
rau của ông đồ chả còn có cây nào mọc được. Một hôm, giữa lúc bị thầy nọc cổ xuống
đánh, Lía lấy roi bẻ vụn từng khúc. Ông đồ nhìn Lía tặc lưỡi. Ngày hôm đó ông dắt
đứa học trò cứng đầu ấy đến trả cho mẹ nó.
Lía khoái chí vì
ngày ngày khỏi phải ê a chán ngắt. Chàng lại cầm đầu bọn trẻ đùa nghịch như
xưa. Một hôm, Lía chọn mấy đứa lớn khỏe, cùng mình lên núi vắng đón những người
lạ mặt đi chợ về cướp lấy gánh gồng tay nải. Được thứ gì, Lía thường chia cho
anh em cùng hưởng. Người ta lại mách cho mẹ Lía biết. Lần này mẹ Lía
hết đánh con đến van vái con. Lía thề xin chừa. Chàng rất thương mẹ, không
muốn để mẹ cực khổ về mình. Nhưng rồi chứng nào vẫn giữ tật ấy. Cuối cùng thì mẹ
Lía bắt Lía đi ở chăn trâu cho một nhà giàu ở một làng khác thật xa.
Ở đây Lía lại có bạn
mới. Mỗi ngày chàng và bạn phải lùa đàn trâu lên núi cao cho ăn. Sau những cuộc
đua chọi bằng đánh cù đánh vật, bọn trẻ ở đây tôn Lía làm đàn anh. Dần dần
chàng cùng bọn chúng đón đường cướp giật tay nải của những người bộ hành đi lẻ
tẻ trên những con đường vắng vẻ.
Một hôm, Lía hứa với
bạn ngày mai sẽ đãi tiệc. Chúng chỉ phải chuẩn bị dao nồi và mắm muối. Hôm sau,
khi chúng tập hợp đầy đủ, Lía bảo: - "Chúng mình làm thịt nghé ăn
chơi!". Chúng nói - "Không sợ chủ nó bắt đền à?" - "Cứ ăn
ngay con nghé của chủ tao, tội vạ tao chịu". Nói rồi giết ngay con nghé tơ
xẻ thịt nấu ăn. Chàng bảo chúng: -Về nhà cứ nói hộ tao rằng cọp tha mất
nghé là đủ.
Lần ấy quả có
"động rừng" cho nên mưu của Lía đắt. Người nhà giàu tìm nghé mãi
không được, tin là bị hổ vồ nên không căn vặn gì lắm. Được ăn quen mùi, chúng
giở mưu đó làm đi làm lại hết nghé chủ này đến bò nhà khác. Cuối cùng bọn chủ
biết được. Chúng bắt đền cha mẹ bọn trẻ. Người ta hay chuyện, ai cũng giận Lía,
toan bắt giải quan. Nghe tin không hay, Lía bỏ trốn biệt.
Khi bước về nhà, Lía
thấy mẹ đang nằm trên giường bệnh rên khừ khừ. Chàng lại dùng lối cướp
giật kiếm tiền mua thuốc. Được của ngon vật lạ, Lía đều đưa cho mẹ ăn.
Mẹ hỏi: - "Mày lấy ở đâu ra thế?". Lía nhất định không nói, chỉ năn nỉ mẹ ăn
cho là đủ.
Sau khi mẹ chết,
Lía không có kiêng nể một ai nữa. Đói thì đi cướp giật để ăn, siêng thì ra đồng
luyện võ nghệ. Một hôm, Lía giật cái thúng trong đó có mấy quan tiền của người
qua đường. Thấy người ấy òa khóc, chàng gạn hỏi mới biết là anh ta vừa bị một
tên chánh tổng cướp đoạt gia sản nay bị đuổi ra khỏi nhà, lưng vốn chỉ còn có bấy
nhiêu. Nghe kể chuyện, Lía bừng bừng nổi giận. Mặc dầu bụng đói, chàng trả tiền
cho người lạ rồi dò hỏi tìm đến đánh vỡ đầu tên chánh tổng. Quan trên vì việc ấy
sai một toán lính về bắt Lía. Nhưng khi về đến làng, bạn của chàng đã tin trước
cho chàng đi trốn.
Lía không có họ hàng
thân thích nên khi bỏ nhà ra đi, chàng không có chỗ ở nhất định. Tối lại
ngủ chùa ngủ đình, đói ở đâu thì cướp ở đó.
Một hôm đi qua
truông Mây, Lía thấy một bọn cướp chặn đường đòi tiền mãi lộ. Chàng vờ
sợ hãi đưa tay nải ra. Nhưng bọn cướp vừa xông lại liền bị chàng cho mỗi đứa một
đá văng ra bốn phía. Cả bọn cướp ở trên núi kéo xuống bổ vây nhưng bị Lía nhổ
cây làm gậy đánh cho thất điên bát đảo. Chủ trại thấy võ nghệ chàng tuyệt trần
bèn mời chàng nhập bọn. Lía vui lòng dừng chân lại đây để chấm dứt cuộc đời
lang thang.
Ba người chủ trại
tên là Hổ, Nhẫn và Chân có tiếng võ nghệ cao cường không ai địch nổi.
Trong mấy năm họ đóng ở truông Mây mọi người đều sợ. Cả đến quan tỉnh quan huyện
cũng đều kiềng mặt. Người ta gọi tôn là "cha Hổ, chú Nhẫn, mẹ Chân".
Từ lúc Lía nhập bọn, bọn cướp truông Mây càng thêm vây cánh và càng lộng
hơn trước.
Một hôm, bọn họ kéo
nhau ra Bồng-sơn cướp một tiệm buôn lấy được của cải và hàng hóa bộn bề. Trở về
trại, họ mở tiệc ăn mừng. Khi chia những của cướp được, bọn cha Hổ toan
chiếm lấy phần nhất. Nhưng Lía nhất định không chịu: - "Nếu không có tôi -
chàng nói - thì các chú đã dám vào nhà chưa?". Rồi Lía đòi ba chủ trại hãy
ra sân cùng mình tỉ thí. Quả nhiên, trong cuộc đọ sức, sức khỏe và võ nghệ của
Lía mười phần, bọn cha Hổ không được một. Thấy Lía toàn tài, cả trại đồng thanh
tôn chàng làm chủ.
Từ ngày Lía làm tướng,
hành động của bọn cướp truông Mây có phần thay đổi. Lía cấm lâu la không được
cướp giật của những người qua lại, không được cướp của cải của người nghèo: -
"Đã cướp - chàng nói - chúng ta làm những mẻ cho to, gõ vào đầu
bọn trọc phú, cần gì đi vét hầu bao của những kẻ khố rách?". Thường khi cướp
được nhiều của, Lía bắt trích một nửa phân phát cho những người nghèo trong
vùng. Chẳng những thế, mỗi lần trong tỉnh xảy ra chuyện gì mà Lía cho là trái lệ,
chàng liền kéo bọn truông Mây đến can thiệp.
Từ đó cái tên truông
Mây, cái tên Lía được dân nghèo ca tụng. Trái lại, bọn quan lại, bọn nhà giàu
trong tỉnh thì sợ mất mặt. Quan tỉnh nhiều phen phái quân đến tiễu trừ nhưng mỗi
lần xuất quân đều bị họ biết trước và bị đánh cho tan tác. Bọn quan tỉnh không
làm thế nào được, muốn báo về triều đình, nhưng lại sợ tội trút lên đầu nên
đành để mặc Lía và thủ hạ tung hoành.
Ít lâu sau, nghe
vua mở khoa thi võ, Lía có ý muốn trổ tài với thiên hạ, lập chút công
danh. Bọn cha Hổ không cản được, đành ở lại giữ trại cho Lía cải trang
ra đi.
Khoa ấy ở trường
Bình-định có một viên chánh chủ khảo ăn tiền như rác. Thí sinh ai có lo lót ít
nhiều, hắn mới chịu nhận đơn. Thấy Lía nạp đơn không có "vi thiềng",
chánh chủ khảo đập bàn quát: - "Mày là thằng nào mà không biết lệ trường
thi. Đơn từ làm dốt nát thế này. Lính đâu, đuổi cổ thằng này không cho thi nữa".
Nghe mấy lời đó. Lía căm tức vô hạn, nhưng giữa nơi quân lính đông đảo, gươm
giáo sáng lóe, chàng đành nuốt giận không dám ra tay. Chàng đi gấp về sơn trại
kể việc đó cho bọn cha Hổ nghe và nhất định đem lâu la xuống núi rửa hờn. Cả bọn
cải trang rất khéo và hoạt động rất kín đáo. Chỉ vào khoảng nửa đêm, quân của
Lía đã lọt vào thành và phục sẵn, chờ lệnh Lía là hành sự. Chánh chủ khảo đang
ngon giấc với nàng hầu thì bị một nhát dao vào cổ. Vợ hắn chỉ còn biết dập đầu
van lạy. Thấy nàng đẹp, Lía bắt luôn đưa về sơn trại làm vợ.
Mọi việc quá êm lẹ
nên mãi đến gần sáng quan quân mới biết. Suốt tỉnh náo động. Sau cùng
dò la mãi người ta mới biết rằng bọn cướp truông Mây gây ra việc đó. Lần này
không thể giấu được triều đình, bọn quan lính phải làm sớ tâu vua và xin thêm
quân để tảo trừ.
Bên phía quân truông
Mây cũng lo đắp đồn luyện quân để phòng thủ sơn trại. Vì thế quân đội triều
đình mấy lần xông xáo đều bị thất bại. Các quan ai cũng lấy làm lo. Nếu không lập
mưu diệt Lía thì bọn họ không thể nào còn ngồi ấm chỗ.
Nghĩ rằng nếu dỗ được
vợ Lía làm nội ứng hắn rất có lợi, các quan đầu tỉnh bàn nhau sai ba tên lính
giả làm lái buôn lụa để dò bụng nàng. Ba tên này nhờ lo lót với bọn canh cửa
nên lọt qua truông Mây vào bán hàng cho vợ Lía để dò ý. Giữa khi giở các súc gấm
vóc cho vợ Lía xem, bọn chúng cố ý để lộ cho nàng thấy một chiếc nhẫn của chánh
chủ khảo để lại. Người đàn bà hiểu ý, sai đuổi kẻ hầu ra ngoài. Bọn chúng
đưa mắt cho nàng và nói nhỏ: - "Chúng tôi lặn lội lên đây là vì
mối thù của bà lớn". Đoạn chúng móc trong tầng áo lót, đưa ra một phong
thư của quan tỉnh hứa với nàng nếu làm nội ứng trừ được giặc, sẽ có trọng thưởng.
Vợ Lía nhận lời và hẹn ngày thi hành kế độc.
Đến ngày ấy, vợ Lía
sắm sửa một tiệc rượu rất linh đình mời bọn cha Hổ, chú Nhẫn, mẹ Chân đến dự,
nói là ăn giỗ mẹ. Nàng ăn mặc rất đẹp, liếc mắt đưa tình và chuốc chén mời mọi
người. Bọn Lía không ngờ là độc kế, cứ uống tràn. Rượu đã có tẩm thuốc mê nên
chưa tan tiệc mà bốn chủ trại đã say khướt, không còn biết gì trời đất. Vợ Lía
cho bọn lâu la hạ tiệc xuống, ra sau trại ăn uống cùng nhau. Còn lại một mình,
nàng lấy thừng lớn trói bọn cha Hổ với nhau làm một đống. Về phần Lía, biết
chàng có sức khỏe phi thường nên nàng dùng mười lớp dây thừng buộc chặt vào tấm
phản. Xong đâu đó, nàng cho người tâm phúc ra khỏi sơn trại báo tin.
Nghe báo, quân triều
đình lập tức tiến công. Quân truông Mây không có tướng nên tan vỡ rất chóng.
Quân triều đình kéo ùa vào trại như vào chỗ không người. Bấy giờ Lía đã hơi tỉnh.
Thấy nguy biến, chàng định vùng dậy chạy, nhưng toàn thân mắc cứng vào tấm phản.
Biết là đã rơi vào bẫy, Lía bèn dùng hết sức bình sinh giãy đứt dây buộc chân rồi
đứng dậy mang cả tấm phản lớn sau lưng. Chàng húc mấy cái vào cột
nhưng dây buộc chặt quá không thể làm gì được. Thấy đã quá gấp, Lía cứ để vậy
chạy ra phía cửa trại phá vòng vây xông ra. Tấm phản là một chướng ngại lớn cho
chàng, nhưng cũng là tấm mộc rất tốt. Mấy tên lính thứ thì bị cái đá của Lía,
thứ thì bị tấm phản húc vào đầu nên toáng đảm không dám đuổi, đành trở vào bắt
bọn cha Hổ, chú Nhẫn, mẹ Chân giải nạp.
Thoát vây, Lía cứ rừng
già chạy một mạch. Mãi đến xế chiều bụng quá đói, sức quá mệt, chàng mới dừng lại
nghỉ bên bụi cây. Gặp một ông già gánh củi từ rừng sâu xăm xăm bước ra, Lía nhờ
ông cởi trói giúp. Khi tấm phản rơi xuống, ông già rút mo cơm ra cho
chàng ăn. Lía không từ chối đón lấy ăn ngay. Ăn xong chàng vái ông già
và nói: -Tôi là thằng Lía, lâu nay vẫy vùng một cõi không
ai làm chi nổi, nay mắc mưu một đứa nhi nữ, thân thế phải đến nỗi này sống làm chi nữa cho thêm nhơ nhuốc,.
Lía này nhờ được ông cởi trói lại nhịn bữa cho ăn, ơn ấy không biết lấy gì mà
trả. Vậy Lía xin dâng vật này, ông hãy mang xuống nạp quan mà lĩnh thưởng.
Cụ già vừa nghe dứt
lời thì đã thấy thủ cấp của Lía nằm ngay trước mặt. Ông cụ vốn hâm mộ Lía.
Ông toan giúp Lía đi trốn để khôi phục cơ đồ nhưng không ngờ Lía quá nóng nảy tự
hủy tấm thân. Than khóc hồi lâu, ông chỉ còn biết đem thi thể của chàng chôn cất
một nơi kín đáo không ai biết.
Ngày nay vẫn có ca
dao:
Chiều chiều én
liệng truông Mây,
Cảm thương chú Lía bị
vây trong thành.
Hết.
KHẢO DỊ
Truyện trên được đồng
bào ở Đề-gi thuộc Bình-định kể lại, dựa theo Vè chàng Lía. Nhưng Trần Việt
Ngũ còn sưu tầm được một bài Vè chàng Lía thứ hai do một người ở Quảng-ngãi
đọc. Bài vè này không nói đến việc Lía đi thi và những biến cố bi đát xảy ra cuộc
đời chàng. Đại thể ở đây cũng nói đến thời trẻ của Lía: nhà nghèo, mồ côi
bố, tính hung dữ nhưng lại có hiếu với mẹ. Mấy lần đi ăn xin về nuôi mẹ bị
bọn phú hộ và chức dịch xua đuổi, tức mình Lía bèn đi ăn trộm. Một hôm đang trộm
bị bắt quả tang, bị xã trói, đóng gông, nhờ có một hương sư xin tha, đưa về cho
đi chăn trâu. Chơi với trẻ chăn trâu, Lía cũng bày trò làm vua, khênh kiệu
nhưng không có chuyện ăn thịt trâu của chủ. Nhân một hôm có một con cá lóc từ
dưới nước nhảy lên bờ, Lía bắt chước tập miếng võ nhảy cao. Về sau Lía bỏ trốn
vì lỡ tay đánh một đứa trẻ vỡ đầu.
Bước vào nghề cướp
bóc, Lía giết chết một tên phú hộ và rạch trán người vợ hương quản để báo thù
việc chúng đã xử tệ lúc mình đến nhà chúng ăn xin. Vì nhớ mẹ - mẹ đã
chết lúc nghe tin con giết người - Lía lần về quê hỏi tin, bị bọn làng vây bọc,
Lía chống đỡ suốt ngày đêm, rồi dùng miếng võ "cá lóc" trốn
được.
Ở đây cũng có việc
Lía thắng bọn cha Hổ chú Nhẫn và cũng được suy tôn chủ trại. Mấy lần đón gánh
hát bội lên trại mua vui, Lía đều giết bầu gánh vì chúng coi thường khả năng
thưởng thức nghệ thuật của Lía, trừ có một gánh được Lía thưởng rất hậu vì
hát hay.
Về sau Lía chiêu
binh mãi mã củng cố trại. Bọn trọc phú, bọn quan lại đều là đối tượng của Lía.
Tin đến tai vua, vua sai đại tướng đem 10 vạn quân đi đánh. Lía đánh cho tan
tành, chiếm lấy thành trì, nhưng sau đó bị tên đô đốc vây thành rất ngặt, Lía
phải dùng miếng "cá lóc" nhảy khỏi vòng vây, trở về căn cứ thủ hiểm.
Đô đốc đánh không nổi, đành xin vua bãi binh.
Theo lời một người
Bình-định khác kể thì mỗi lần Lía đi thăm các sơn trại, thường có thói quen
phóng một cái mâm thau lên trời. Phóng vừa xong Lía đã nhảy theo ngồi trên mâm
thau để mâm chở mình đi. Mô-típ trên chắc là phần nào chịu ảnh hưởng của loại
mô-típ phổ biến trong các truyện anh hùng ca của người Ba-na (Bahnar), Ja-rai
(Djarai)... (ví dụ truyện Ghi-ông Ghi-ở). Nhân vật anh hùng ở đây thường
ném cái khiên lên trời để nó chở mình đi khắp nơi.
Xem thêm các truyện
khác tại đây:
-----