Ngày xưa về đời
nhà Lý có một ông vua bị bệnh đau mắt. Mấy ông thầy thuốc chuyên môn chữa mắt ở
trong kinh thành cũng như ngoài nội đều được vời vào cung chạy chữa, trong số
đó cũng có những tay lương y nổi tiếng, nhưng tất cả mọi cố gắng đều vô hiệu. Cặp
mắt của vua cứ sưng húp lên, đêm ngày nhức nhối rất khó chịu. Đã gần tròn hai
tháng vua không thể ra điện Kính-thiên coi chầu được. Triều đình vì việc vua
đau mà rối cả lên. Những cung giám chạy khắp nơi tìm thầy chạy thuốc, và lễ bái
các chùa đền nhưng mắt của thiên tử vẫn không thấy bớt.
Một hôm có hai tên
lính hầu đưa vào cung một ông thầy bói từ núi Vân-mộng về. Ông thầy chuyên bói
dịch nổi tiếng trong một vùng. Sau khi gieo mấy đốt cỏ thi, ông thầy
đoán: - Tâu bệ hạ, quẻ này có tượng vua rất linh nghiệm. Quả là bệ hạ
bị "thủy phương càn tuất" xuyên vào mắt cho nên bệnh của bệ
hạ không thể bớt được, trừ phi trấn áp nó đi thì mới không việc gì.
Vua bèn sai hai viên
quan trong bộ Lễ đi về phía Tây bắc kinh thành. Thuở ấy ở phía Tây bắc thành
Thăng-long có hai con sông nhỏ: Tô-lịch và Thiên-phù đều hợp với nhau để thông
ra sông Cái ở chỗ cứ như bây giờ là bến Giang-tân. Họ tới ngã ba sông dựng đàn cúng
Hà Bá để cầu thần về bệnh của hoàng đế. Đêm hôm đó, một viên quan ăn chay sẵn nằm
trước đàn cầu mộng. Thần cho biết: đến sáng tinh sương ngày ba mươi cho người đứng
ở bên kia bến đò, ai đến đó trước tiên lập tức bắt quẳng xuống sông phong cho
làm thần thì trấn áp được.
Nghe hai viên quan
tâu, vua lập tức sai mấy tên nội giám chuẩn bị làm công việc đó. Một viên đại
thần nghe tin ấy khuyên vua không nên làm việc thất đức: nhưng vua nhất định
không nghe. Con mắt của hoàng đế là rất trọng mà mạng của một
vài tên dân thì có đáng kể gì. Hơn nữa sắp sửa năm hết tết đến, việc vua đau mắt
sẽ ảnh hưởng nhiều đến những nghi lễ long trọng và quan hệ của triều đình.
Ở làng Cảo thuộc về
tả ngạn sông Tô hồi ấy có hai vợ chồng làm nghề bán dầu rong, người la vẫn quen
gọi là ông Dầu bà Dầu. Hàng ngày hai vợ chồng buổi sáng đưa dầu vào thành bán,
buổi chiều trở ra: vợ nấu ăn, chồng đi cất hàng.
Hôm đó là ngày ba
mươi tháng Một, hai vợ chồng định bụng bán mẻ dầu cho một số chùa chiền
vào khoảng cuối năm, người ta cần dùng nhiều dầu để thắp Tết. Họ dậy thật sớm
chồng gánh chảo vợ vác gáo cùng rảo bước đến ngã ba Tô- lịch - Thiên-phù. Đến
đây họ vào nghỉ chân trong chòi canh đợi đò. Đường vắng tanh vắng ngắt chưa có
ai qua lại. Nhưng ở trong chòi thì vẫn có hai tên lính canh đứng gác.
Vừa thấy có người, chúng liền từ trong xó tối xông ra làm cho hai vợ chồng giật
mình. Họ không ngờ hôm ấy lại có quân cấm vệ đứng gác ở đây. Tuy thấy
mặt mũi chúng hung ác, nhưng họ yên tâm khi nghe câu hỏi của
chúng: - Hai người đi đâu sớm thế này?
Họ cứ sự thật trả lời.
Họ có ý phân bua việc bán dầu hàng ngày của mình chỉ vừa đủ nuôi miệng. Nhưng
chúng cứ lân la hỏi chuyện mãi. Chúng nói: - À ra hai người khổ cực
như thế đó. Vậy nếu có tiền thừa thãi thì hai người sẽ thích ăn món gì nào. Nói
đi! Nói đi, rồi chúng tôi sẽ kiếm cách giúp cho.
Thấy câu chuyện lại
xoay ra như thế, ông Dầu bà Dầu có vẻ ngạc nhiên. Nhưng trước những lời hỏi dồn
của chúng, họ cũng phải làm bộ tươi cười mà trả lời cho qua chuyện: - Tôi
ấy à? - Người chồng đáp. Tôi thì thấy một đĩa cơm nếp và một con gà mái ghẹ là
đã tuyệt phẩm.
Người vợ cũng cùng một
ý như chồng nhưng có thêm vào một đĩa bánh rán là món bà ấy thèm nhất.
Thấy chưa có đò, hai
vợ chồng lấy làm sốt ruột. Nói chuyện bài bây mãi biết bao giờ mới vào thành
bán mẻ dầu đầu tiên cho chùa Vạn-thọ được. Hai người bèn bước ra nhìn xuống
sông. Hai tên lính từ nãy đã rình họ, bây giờ sẽ lén đến sau lưng, thình lình bịt
mắt họ và lôi đi sềnh sệch. Họ cùng van lên:
- "Lạy ông, ông
tha cho chúng cháu, chúng cháu chẳng có gì". Nhưng hai thằng khốn nạn chẳng
nói chẳng rằng, cứ cột tay họ lại và dẫn đến bờ sông. Chúng nhấc bổng họ lên và
cùng một lúc ném mạnh xuống nước. Bọt tung sóng vỗ. Và hai cái xác chìm nghỉm.
Rồi đó, hai thằng cắm cổ chạy.
Lại nói chuyện mắt
vua sáng mồng một tháng Chạp tự nhiên khỏi hẳn như chưa từng có việc gì. Nhưng
ông Dầu bà Dầu thì căm thù vô hạn. Qua hôm sau: hai tên cấm vệ giết
người không biết vì sao tự treo cỗ ở gốc đa trong hoàng thành. Rồi giữa hôm mồng
một Tết, lão chủ quản bên kia Giang-tân phụ đồng lên giữa chùa Vạn-thọ nói toàn
những câu phạm thượng. Hắn nói những câu đứt khúc, nhưng người ta đều hiểu cả,
đại lược là: "Chúng ta là ông Dầu bà Dầu đây... Chúng mày là quân man rợ
bạc ác, chúng mày là quân giết người lương thiện... Chúng mày sẽ chết tuyệt chết
diệt... họ Lý chúng mày sẽ không còn một mống nào để mà nối
dõi... Chúng tao sẽ thu hẹp hai con sông Tô-lịch và Thiên- phù lại... Chừng nào
bắt đầu thì chúng mày đừng hòng trốn thoát...".
Những tin ấy bay về
đến tai vua làm cho nhà vua vô cùng lo sợ. Vua sai lập một cái đền thờ ở trên
ngã ba Giang-tân và phong cho hai người làm phúc thần. Mỗi năm cứ đến ba mươi
tháng Một là có những viên quan bộ Lễ được phái đến đấy cúng ông Dầu
bà Dầu với những món ăn mà họ ưa thích.
Nhưng đúng như lời
nguyền của ông Dầu bà Dầu, ngôi báu nhà Lý chẳng bao lâu lọt về tay nhà Trần.
Dòng họ Lý quả nhiên chết tuyệt chết diệt, đến nỗi chỉ người nào đổi qua họ
Nguyễn mới hòng trốn thoát.
Sông Thiên-phù quả
nhiên cứ bị lấp dần, lấp dần cho mãi đến ngày nó chỉ còn một lạch nước nhỏ ở
phía Nhật-tân. Sông Tô-lịch cũng thế: ngày nay chỉ là một rãnh nước bẩn đen
ngòm. Duy có miếu thờ ông Dầu bà Dầu thì hàng năm dân vùng Bưởi vẫn mang lễ vật
theo sở thích của hai vợ chồng đến cúng lễ vào ngày ba mươi tháng Một.
Hết.
KHẢO DỊ
Truyện kể trên phần
nào khác với Thần tích làng Xuân-cảo về cái chết của ông Dầu bà Dầu.
Hồi ấy vì con sông Thiên-phù, chỗ gặp sông Tô-lịch, xói vào góc thành
nên theo lời thày bói, vua cứ hay đau mắt. Muốn chữa thì phải lấp
sông nhưng lấp không xong. Thầy bói bảo phải ném người xuống đó thì mới lấp được.
Hai vợ chồng Vũ Phục, tức là ông Dầu bà Dầu tình nguyện hy sinh để chữa mắt cho
nhà vua. Từ đó mới lấp được cửa sông Thiên-phù.
Một truyền thuyết
khác cũng gốc từ thần tích lại kể khác đi như sau:
Đời vua Lý Nhân Tông
có lần vua Thủy dâng nước sông Cái lên to tràn cả sông Tô-lịch, chảy qua làng
Yên-thái và sắp tràn vào cửa thành Đại-la. Cảnh trôi nổi chết chóc sắp diễn ra
thật là nguy ngập. Hôm ấy có hai vợ chồng già, chồng tên là Chiêu, vợ tên là Ứng
thấy vậy, bèn chạy ra chỗ nước sắp tràn khấn với vua Thủy xin dâng mạng mình
cho vua Thủy để cứu dân. Đoạn cả hai nhảy ngay xuống giữa dòng chỗ sông
Thiên-phù. Vua Thủy được mạng người bèn nguôi giận cho rút nước về. Nhân dân nhờ
đó tránh được thảm họa nước lụt. Để tỏ lòng biết ơn hai vợ chồng, vua
sai lập đền thờ ở nơi họ gieo mình và phong làm phúc thần làng sở tại (tức là
làng Giấy), lấy tên của họ, gọi tôn là Chiêu Ứng đại vương.
Xem thêm các truyện
khác tại đây:
-----